Zawroty głowy, czyli gdy świat zaczyna wirować

Zawroty głowy można w największym skrócie opisać jako uczucie utraty równowagi. Najbardziej rozpowszechnionym rodzajem tej dolegliwości są obwodowe zawroty głowy, a najczęstszą przyczyną — problemy występujące w uchu wewnętrznym, które jest ważnym elementem zmysłu równowagi. O tym, jak powszechna jest to przypadłość, świadczy chociażby fakt, że uskarża się na nią niemal jedna trzecia osób po 60. roku życia . Zawroty głowy mogą poważnie utrudniać codzienne funkcjonowanie i negatywnie wpływać na jakość życia cierpiących na nie pacjentów.

Jakie są typy zawrotów głowy?

Podstawową wskazówką co do przyczyny zawrotów głowy jest ich rodzaj. W przypadku zawrotów, którym pacjent potrafi przypisać określony kierunek, można zwykle jednoznacznie wskazać przyczynę — na przykład zaburzenie funkcji narządu równowagi w uchu wewnętrznym (tj. błędnika i nerwu przedsionkowego). Należy jednak pamiętać, że zarówno przyczyny zawrotów głowy, jak i ich rodzaje są bardzo zróżnicowane. Można wyróżnić między innymi zawroty głowy wywołujące uczucie chwiania się lub zapadania, a także zawroty głowy przejawiające się niestabilnością postawy czy niepewnym chodem.

Układowe zawroty głowy

Jednym z najpowszechniejszych rodzajów zawrotów głowy są zawroty układowe (czyli klasyczne). Często wiążą się one z uczuciem wirowania — osoba ich doświadczająca ma wrażenie, że otoczenie obraca się wokół niej lub przechyla, podobnie jak przy jeździe na karuzeli. Ataki układowych zawrotów głowy następują samoistnie i są nieprzewidywalne, a czas ich trwania waha się od kilku minut do kilku dni. Ten rodzaj zawrotów głowy można dodatkowo podzielić ze względu na charakter: stały lub napadowy.

Układowe zawroty głowy o charakterze stałym

Ten rodzaj zawrotów głowy wiąże się z objawami, które utrzymują się przez kilka godzin, a nawet dni. Najbardziej typowe z nich to skłonność do upadków, nudności, wymioty oraz oczopląs. Przyczyną jest w większości przypadków zaburzenie funkcjonowania układu przedsionkowego, który odpowiada za zmysł równowagi. Układowe zawroty głowy są często spowodowane na przykład zapaleniem nerwu przedsionkowo-ślimakowego i wynikającym z niego zaburzeniem zmysłu równowagi po jednej stronie głowy. Dolegliwości ustępują zwykle po tygodniu lub dwóch. W rzadkich przypadkach uporczywe zawroty układowe mogą również wynikać z uszkodzenia centralnych obszarów mózgu, przy czym przyczyny takiego stanu rzeczy mogą być zróżnicowane — od problemów z krążeniem po nowotwory ośrodkowego układu nerwowego i zmiany neurologiczne w mózgu.

Układowe zawroty głowy o charakterze napadowym

Napady układowych zawrotów głowy występują nagle i z dużym natężeniem, a czas ich trwania waha się od kilku sekund do kilku minut. Chorzy zgłaszający tego rodzaju dolegliwości wymieniają wśród objawów nudności, wrażenie wirowania oraz skłonność do upadków. Przyczyną jest często choroba Ménière’a, ale należy pamiętać, że nagłe napady trwające tylko kilka sekund i natychmiast ustępujące są również charakterystyczne dla łagodnych napadowych położeniowych zawrotów głowy.

Nieukładowe zawroty głowy

Inną uciążliwą dolegliwością dającą objawy zbliżone do zawrotów układowych są nieukładowe zawroty głowy, które przejawiają się niepewnością chodu (pacjenci mają często wrażenie kołysania się otoczenia), a także uczuciem niestabilności i skłonnością do upadków. Przyczyną mogą być zaburzenia somatoformiczne, które są formą zaburzeń nerwicowych wywoływanych przez depresję, lęk, stres, a nawet strach przed dużymi zbiorowiskami ludzi lub lataniem. Tego rodzaju zaburzeniom towarzyszą zazwyczaj nudności, duszności, przyspieszone bicie serca bądź zaburzenia snu, a także objawy związane z dolegliwościami towarzyszącymi, takie jak dygotanie (częste w przypadku fobii i zaburzeń lękowych) oraz bóle głowy (charakterystyczne dla depresji). Napady nieukładowych zawrotów głowy zwykle ustępują po kilku sekundach, ale w rzadkich przypadkach dolegliwość ta może również nabrać charakteru stałego. W takiej sytuacji bardzo ważne jest nauczenie się, jak należy radzić sobie z objawami, a w dłuższej perspektywie zalecana jest psychoterapia.

Uczucie falowania

Inną dolegliwością podobną do zawrotów głowy jest uczucie falowania — przypominające wrażenie, jakie odnosimy w momencie, gdy kabina windy rusza z piętra w górę lub w dół, a jej podłoga wydaje się unosić lub opadać. Objawy takie mogą również wskazywać na przyczyny w postaci zaburzeń somatoformicznych. W odróżnieniu od rzeczywistych zawrotów głowy, którym towarzyszą wrażenia o charakterze kierunkowym, uczucie oszołomienia sprawia, że pacjent czuje się chwiejnie, ma wrażenie zamroczenia lub odczuwa problemy ze wzrokiem (takie jak podwójne widzenie lub ciemne plamy przed oczami). Wielu pacjentów zgłasza też uczucie otępienia. Objawy takie mogą wskazywać na choroby układu krążenia, choroby metaboliczne bądź zaburzenia widzenia. Podobnie jak układowe i nieukładowe zawroty głowy, dolegliwość ta jest bardzo nieprzyjemna i uciążliwa, ponieważ cierpiące na nią osoby mają nieustannie wrażenie jazdy windą lub kolejką górską. Napady trwają zwykle od kilku sekund do kilku minut, przy czym często towarzyszą im również senność i silny dyskomfort. Dodatkowy objaw w postaci niepewności chodu wiąże się też ze zwiększonym ryzykiem upadku.

Rodzaje zawrotów głowy

Rodzaj zawrotów głowy jest dla lekarza istotną wskazówką co do potencjalnych przyczyn dolegliwości.

Więcej informacji

Objawy zawrotów głowy

Pacjenci cierpiący na zawroty głowy najczęściej opisują swoje dolegliwości jako uczucie wirowania, kołysania, chwiejności, braku równowagi czy ciągnięcia w jedną stronę. Niektórzy mają skłonność do upadków, inni całymi tygodniami odnoszą wrażenie, że kręci im się w głowie. Jeszcze inni przy wstawaniu widzą przed oczami czarne plamy bądź doświadczają nagłego, trudnego do wytłumaczenia uczucia „pustki w głowie” lub wirowania. Razem z objawami zawrotów głowy często występują również objawy towarzyszące, które mogą być charakterystyczne dla niektórych przyczyn, a tym samym powinny zostać uwzględnione w rozpoznaniu.

Inne objawy mogące towarzyszyć zawrotom głowy:

Jakie są przyczyny zawrotów głowy?

Osoby cierpiące na zawroty układowe i nieukładowe mają wrażenie utraty orientacji w przestrzeni, a także odczuwają złudzenie ruchu ciała, którego w rzeczywistości nie wykonują. Prowadzi to do problemów z równowagą (łącznie z jej utratą i upadkiem), a także do występowania wielu innych objawów. Zawroty głowy mogą mieć różną postać i ujawniać się w różnych sytuacjach.

Do możliwych przyczyn powstawania zawrotów głowy zalicza się[1][2][3]:

Podstawą diagnostyki różnicowej zawrotów głowy jest ukierunkowana ocena według rodzaju i czasu trwania napadów, czynników wyzwalających napady oraz objawów powiązanych, połączona z badaniem czynności narządu przedsionkowego i badaniem neurologicznym. Oprócz tego niezbędna jest oczywiście znajomość najczęściej występujących zespołów zawrotów głowy.

Zawroty głowy są często spowodowane problemami z uchem wewnętrznym. Poniżej opisano niektóre z częstych przyczyn.

Łagodne napadowe położeniowe zawroty głowy

Łagodne napadowe położeniowe zawroty głowy (ŁNPZG, także BPPV od ang. benign paroxysmal positional vertigo) występują na skutek przemieszczenia małych kryształków węglanu wapnia w uchu wewnętrznym. Zazwyczaj napady ŁNPZG następują bez żadnego ostrzeżenia, trwają tylko kilka sekund i natychmiast ustępują. Wywołane są zmianą pozycji podczas snu, wstawaniem z pozycji półleżącej lub szybkim schylaniem się. Na szczęście, jak sama nazwa wskazuje, napady takie są zasadniczo niegroźne, co nie zmienia faktu, że potrafią być bardzo uciążliwe dla pacjenta. ŁNPZG mogą występować bez wyraźnej przyczyny, chociaż istnieje potencjalna korelacja między ich częstością a wiekiem pacjenta.

Choroba Ménière’a

Choroba Ménière’a to zaburzenie funkcjonowania ucha wewnętrznego, za którego przyczynę uważa się nadmierne nagromadzenie i wzrost ciśnienia endolimfy w błędniku. Choroba ta może powodować napady zawrotów głowy powiązane z dzwonieniem (szumem) w uszach, a nawet utratą słuchu.

Zapalenie nerwu przedsionkowego lub błędnika

Obie choroby ucha wewnętrznego są zwykle związane z infekcją (najczęściej wirusową), która powoduje stan zapalny ucha wewnętrznego i dysfunkcję nerwu przedsionkowego — będącego istotnym elementem narządu równowagi.

Zawroty głowy nie wynikają wyłącznie z określonych ruchów ciała lub sytuacji i mogą być objawem towarzyszącym w przypadku wielu innych chorób. Z tego powodu w przypadku wystąpienia objawów zawrotów głowy należy koniecznie skonsultować się z lekarzem.

Jak leczyć zawroty głowy?

Istnieje wiele różnych sposobów leczenia zawrotów głowy, których elementem wspólnym są sprawdzone rozwiązania takie jak ćwiczenia fizyczne, zmiana trybu życia oraz leczenie farmakologiczne. W każdym przypadku należy jednak zacząć od omówienia objawów z lekarzem, który na tej podstawie może ustalić indywidualny, dostosowany do konkretnej sytuacji plan leczenia. Jeśli objawy wynikają z choroby podstawowej, na przykład z zaburzeń krążenia, lekarz w pierwszej kolejności skupia się na leczeniu tej właśnie podstawowej przyczyny. U osób cierpiących na przewlekłe zawroty głowy i niektóre rodzaje zawrotów związanych ze stresem stosuje się także specjalne ćwiczenia fizjoterapeutyczne, które pomagają wzmocnić cały układ równowagi.

Struktury mózgu potrafią przeciwdziałać skutkom zawrotów głowy dzięki zjawisku tzw. kompensacji ośrodkowej. Polega ono na tym, że ośrodkowy układ nerwowy uczy się uwzględniać jedynie poprawne informacje i odrzucać informacje błędne — na przykład pochodzące z nieprawidłowo funkcjonującego narządu równowagi. W kompensowaniu problemów z działaniem jednego lub obu błędników może także pomóc konsekwentnie i rygorystycznie prowadzony trening równowagi, który może obejmować zarówno starannie dobrane ćwiczenia, jak i czynności wykonywane w życiu codziennym, w tym spacery.

Do prawidłowego funkcjonowania układu równowagi i mózgu niezbędne są tlen i substancje odżywcze. Z tego powodu do najważniejszych działań podejmowanych przez samego pacjenta należy aktywność na świeżym powietrzu. Drugim zasadniczym elementem jest zdrowe odżywianie — w określonych przypadkach, takich jak choroba Ménière’a, dieta uboga w sód pomaga obniżyć ciśnienie krwi, a tym samym złagodzić objawy choroby. Dobre rezultaty w walce z zawrotami głowy może również przynieść kofeina ze swoim działaniem pobudzającym ośrodkowy układ nerwowy. W związku z tym nie ma przeciwskazań co do picia kawy, choć oczywiście należy zachować umiar.

Podejście farmakologiczne

Konwencjonalne sposoby leczenia zawrotów głowy obejmują stosowanie leków syntetycznych, takich jak dimenhydrynat i betahistyna. Obydwie substancje pozwalają w dużym stopniu zmniejszyć częstotliwość, czas trwania i natężenie napadów zawrotów głowy, a także umożliwiają leczenie objawów takich jak wirowanie w głowie, dzwonienie w uszach, utrata słuchu czy nudności. O ile jednak leki te mają potwierdzoną skuteczność, o tyle powodują również częste skutki uboczne — w tym senność, ból głowy, suchość w ustach, nudności, a nawet poważniejsze dolegliwości, takie jak przyspieszone lub nieregularne bicie serca. Ponadto wiele leków chemiczno-syntetycznych osłabia funkcje ośrodkowego układu nerwowego, co może powodować uczucie senności i ograniczać skuteczność mechanizmu kompensacji ośrodkowej6–9.

Podejście oparte na medycynie naturalnej

W kontekście leczenia zawrotów głowy naturalne produkty farmaceutyczne mają zasadniczą przewagę nad innymi środkami, takimi jak betahistyna czy dimenhydrynat, ponieważ nie wywołują żadnych znanych działań niepożądanych ani interakcji. Istnieje szereg leków pochodzenia naturalnego, które znajdują częste zastosowanie w tym zakresie. Przykładem może być miłorząb japoński, które pomaga zwiększyć dotlenienie układu równowagi. Oprócz niego w zwalczaniu zawrotów głowy, choroby lokomocyjnej i nudności od dawna sprawdzają się inne składniki naturalne, takie jak rybitrutka indyjska (Anamirta cocculus), szczwół plamisty (Conium maculatum), ambra (Ambra grisea) oraz nafta oczyszczona (Petroleum rectificatum). Warto również pamiętać, że leków syntetycznych o działaniu uspokajającym nie należy zażywać dłużej niż przez kilka dni lub tygodni. W przeciwieństwie do nich większość leków pochodzenia naturalnego ma bardzo dobry profil bezpieczeństwa i może być zażywana przez dłuższy czas bez żadnych niekorzystnych skutków, a przy tym nie ustępuje skutecznością lekom konwencjonalnym6–7,10.

2025_3_Vertigoheel_E_OP_12 data opracowania 13.03.2025 

Bibliografia:

  1. Fernandez, L., Breinbauer, H.A. & Delano, P.H., 2015. Vertigo and dizziness in the elderly. Frontiers in Neurology, 6(JUN), 1-6.
  2. Lempert, T., 2005. Schwindelattacken: Differenzialdiagnose und Therapie. Fortschritte der Neurologie Psychiatrie, 73(10), 605–620.
  3. Abholz, H.-H., 2007. Schwindel – Diagnostik und Therapie. ZFA – Zeitschrift für Allgemeinmedizin, 83(9), 373–386.
  4. Antonini-Revaz, S., Guyot, J. & Stalder, H., 2004. Schwindel. Primary Care,_ 4(45), 899–904.
  5. Kruschinski, C. et al., 2008. Frequency of dizziness-related diagnoses and prescriptions in a general practice database. [In German] Zeitschrift für Evidenz, Fortbildung und Qualität im Gesundheitswesen, 102(5), 313–9.
  6. Weiser M, Strösser W, Klein P. Homeopathic vs. conventional treatment of vertigo: a randomized double-blind controlled clinical study. Arch Otolaryngol Head Neck Surg 1998; 124(8):879-885.
  7. Wolschner U, Strösser W, Weiser, M, Klein P. Treating vertigo − combination remedy therapeutically equivalent to dimenhydrinate: results of a reference-controlled cohort study. Biol Med 2001;30:184-190.
  8. https://www.nhs.uk/medicines/betahistine/
  9. https://www.webmd.com/drugs/2/drug-8645/dimenhydrinate-oral/details
  10. Issing W, Klein P, Weiser M. The homeopathic preparation Vertigoheel versus Ginkgo biloba in the treatment of vertigo in an elderly population: a double-blinded, randomized, controlled clinical trial. J Altern Complement Med 2005;11(1):155-160.
  11. https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/benign-paroxysmal-positional-vertigo-bppv
  12. https://www.hopkinsmedicine.org/neurology_neurosurgery/centers_clinics/vestibular/dizzy-now.html
  13. https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/menieres-disease
  14. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/vertigo/symptoms-causes/syc-20370055
  15. https://www.webmd.com/brain/types-of-vertigo#091e9c5e80fecd36-3-9

[1] Lempert, T., 2005. Schwindelattacken: Differenzialdiagnose und Therapie. Fortschritte der Neurologie Psychiatrie, 73(10), 605–620.

[2] Abholz, H.-H., 2007. Schwindel – Diagnostik und Therapie. ZFA – Zeitschrift für Allgemeinmedizin, 83(9), 373–386.

[3] Antonini-Revaz, S., Guyot, J. & Stalder, H., 2004. Schwindel. Primary Care,_ 4(45), 899–904.

Copyright © 2026 Heel GmbH - Wszelkie prawa zastrzeżone.

Odblokowanie dostępu

Podano niepoprawny numer