Układ odpornościowy jest niezwykle skomplikowanym systemem biologicznym, który ustępuje złożonością jedynie ośrodkowemu układowi nerwowemu. Jego zadaniem jest nieustanna ochrona organizmu przed infekcjami i chorobami, dlatego tak ważne jest zrozumienie, jak działa i jak należy o niego dbać.
Układ odpornościowy jest podstawowym mechanizmem obronnym, który stale chroni organizm człowieka przed wirusami i bakteriami — zwłaszcza w sezonie przeziębieniowym i grypowym. Aby jednak mógł skutecznie spełniać swoją rolę, należy o niego odpowiednio zadbać. Ta niezwykle skomplikowana, a przy tym kluczowa dla przetrwania organizmu struktura składa się z szeregu narządów oraz różnego rodzaju komórek rozmieszczonych w całym ciele, które współpracują ze sobą w idealnej harmonii. Narządy układu odpornościowego, tkanki, komórki i cząsteczki wspólnymi siłami zwalczają czynniki chorobotwórcze i usuwają z organizmu martwe komórki. W ten sposób chronią nas przed zagrożeniami zewnętrznymi, w tym patogenami takimi jak bakterie, wirusy, grzyby czy toksyny. Dopóki układ odpornościowy działa prawidłowo i bez zakłóceń, nawet nie zauważamy, że go posiadamy. Jeśli jednak jego praca zostanie zakłócona na skutek niewydolności bądź działania agresywnych bakterii lub wirusów, organizm reaguje chorobą.
Kiedy do organizmu przedostanie się nieznana substancja (nazywana antygenem), układ odpornościowy natychmiast wkracza do akcji i uruchamia cały szereg procesów. Limfocyty B wytwarzają przeciwciała, czyli specjalne białka, które wiążą antygeny i w ten sposób je znakują. Następnie inne komórki, takie jak fagocyty, usuwają lub dezaktywują intruzów. Po odparciu ataku przez układ odpornościowy w organizmie pozostaje zwykle ślad w postaci informacji na temat konkretnych antygenów, co ułatwia ich ponowne rozpoznawanie i szybkie zwalczanie.
Krwinki białe (leukocyty) odgrywają zasadniczą rolę w funkcjonowaniu układu odpornościowego. Komórki te — wytwarzane w ramach układu limfatycznego w szpiku kostnym — mają za zadanie poszukiwanie intruzów i uruchamianie odpowiedzi immunologicznej.
Przeciwciała pomagają w zwalczaniu drobnoustrojów i toksyn poprzez rozpoznawanie antygenów i oznakowywanie ich w sposób umożliwiający skuteczną likwidację
W skład układu dopełniacza wchodzi cały szereg białek, które wspomagają działanie przeciwciał.
Zasadniczą rolę z punktu widzenia odporności odgrywa również układ limfatyczny (chłonny). Za pośrednictwem sieci cieniutkich naczyń rozmieszczonych w całym ciele reguluje on poziom płynów ustrojowych, usuwa bakterie z organizmu oraz zwalcza komórki nowotworowe i wytwarzane przez nie substancje, które mogą wywoływać choroby lub dolegliwości. W skład układu limfatycznego wchodzą węzły chłonne, naczynia limfatyczne i limfocyty (będące rodzajem białych krwinek).
Zadaniem śledziony jest filtrowanie krwi — w tym likwidowanie drobnoustrojów i usuwanie starych lub defektywnych erytrocytów (krwinek czerwonych) — oraz wytwarzanie substancji wykorzystywanych przez układ odpornościowy do zwalczania chorób.
Szpik kostny to gąbczasta tkanka znajdująca się wewnątrz kości, która wytwarza erytrocyty (krwinki czerwone) odpowiedzialne za przenoszenie tlenu w organizmie, granulocyty (rodzaj krwinek białych) pomagające w zwalczaniu chorób oraz trombocyty (płytki krwi), które odgrywają ważną rolę w procesie krzepnięcia krwi.
Grasica wytwarza limfocyty T (będące jednym z rodzajów krwinek białych), a także filtruje krew i monitoruje jej skład.
Układ odpornościowy tworzą narządy, tkanki, komórki i cząsteczki, które wspólnie chronią organizm przed zagrożeniami zewnętrznymi i wewnętrznymi. Wyróżnia się dwa zasadnicze rodzaje odpowiedzi odpornościowej: odporność nieswoistą (wrodzoną) i odporność swoistą (nabytą). Oba są niezbędne do utrzymania dobrego stanu zdrowia i przetrwania organizmu.
Ludzie i zwierzęta rodzą się z układem odporności nieswoistej (inaczej: wrodzonej). Jego podstawowym zadaniem jest zapobieganie rozprzestrzenianiu się patogenów poprzez atakowanie ich przy użyciu komórek żernych (fagocytów), takich jak makrofagi, oraz uwalnianie licznych cząsteczek (np. cząsteczek sygnałowych lub związków przeciwwirusowych), które dodatkowo wspomagają i regulują wrodzoną odpowiedź odpornościową. Układ odporności wrodzonej reaguje jako pierwszy w przypadku wykrycia intruza. Zewnętrzną linię obrony tworzą skóra, rogówka oka oraz błona śluzowa wyściełająca wnętrze dróg oddechowych, przewodu pokarmowego i układu moczowo-płciowego. Powyższe bariery fizyczne chronią organizm przed szkodliwymi drobnoustrojami, pasożytami i komórkami (np. nowotworowymi). Jeśli jednak patogen zdoła pokonać układ odporności wrodzonej, do akcji wkracza odporność nabyta.
Układ odporności nabytej rozwija się w ciągu życia człowieka w reakcji na infekcje i toksyny. Wraz z układem odporności wrodzonej wytwarza on specjalne białka (przeciwciała) służące do rozpoznawania i likwidowania patogenów, z którymi organizm miał już wcześniej styczność. Przeciwciała te są wytwarzane przez limfocyty B po zetknięciu się organizmu z intruzem. Co ważne, układ odporności nabytej stale się uczy i dostosowuje, dzięki czemu pozwala także zwalczać bakterie i wirusy, które z biegiem czasu mutują. W ten sposób powstaje biblioteka przeciwciał przeciwko różnym patogenom, nazywana niekiedy pamięcią immunologiczną.
Oba rodzaje odpowiedzi odpornościowej są ze sobą ściśle powiązane i odgrywają kluczową rolę w obronie przed infekcjami.
Układ odpornościowy to niezwykle złożona sieć narządów, komórek i cząsteczek, której sekrety nie zostały jeszcze do końca zbadane. Korzyści wynikające z posiadania silnego układu odpornościowego są jednak oczywiste
Pierwszą i najbardziej zauważalną korzyścią z posiadania silnego układu odpornościowego jest mniejsza podatność na infekcje wirusowe i bakteryjne, która wynika z większej skuteczności, z jaką organizm zwalcza patogeny. To z kolei przekłada się na mniejszą liczbę zwolnień lekarskich.
Jak wskazuje praktyka, większość ludzi leczy infekcje przeziębieniowe lekami syntetycznymi, zwłaszcza w sezonie grypowym. Warto jednak pamiętać, że w przeciwieństwie do preparatów medycyny naturalnej leki syntetyczne mogą mieć różnego rodzaju skutki uboczne.
Silna odpowiedź odpornościowa na wczesnym etapie przeziębienia lub infekcji grypopodobnej pozwala złagodzić objawy choroby i przyspieszyć powrót do zdrowia.
Odpowiedź immunologiczna — zarówno wrodzona, jak i nabyta — musi być jak najbardziej zrównoważona. Podstawą skutecznego działania układu odpornościowego jest właściwa regulacja tej odpowiedzi w taki sposób, aby infekcje wirusowe były skutecznie zwalczane bez wyrządzania szkód w organizmie.
Kluczem do prawidłowego działania układu odpornościowego jest utrzymanie równowagi i harmonii. Naukowcy wciąż badają zawiłości reakcji odpornościowej i poszukują konkretnych sposobów na jej wzmocnienie. Obecnie nie ma naukowych dowodów pozwalających stwierdzić, jak zdrowy tryb życia wpływa na odporność. Wiadomo jednak, że właściwa dieta, aktywność fizyczna, praktyki medytacyjne czy panowanie nad stresem przynoszą wymierne korzyści zdrowotne, a dobry ogólny stan zdrowia pozytywnie wpływa na odpowiedź odpornościową.
Regularna aktywność fizyczna poprawia pracę układu krążenia, obniża ciśnienie krwi, pomaga uniknąć nadwagi i chroni organizm przed wieloma różnymi chorobami. Inaczej mówiąc, przyczynia się bezpośrednio do poprawy ogólnego stanu zdrowia, a tym samym do prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego.
Nieodłącznym elementem zdrowego trybu życia jest rezygnacja z niektórych używek. Bardzo niekorzystne dla organizmu jest na przykład nadmierne spożycie alkoholu, podobnie zresztą jak palenie, które osłabia układ odpornościowy i zwiększa podatność na infekcje bakteryjne oraz wirusowe.
Stres może odgrywać pozytywną rolę w życiu człowieka, ale jeśli organizm nie ma czasu na regenerację, a napięcie trwa nieprzerwanie, może dojść do osłabienia układu odpornościowego, a co za tym idzie — zwiększenia podatności na przeziębienie i inne choroby.
Niewłaściwe odżywianie może niekorzystnie wpływać na układ odpornościowy. Organizm potrzebuje zbilansowanej diety, w skład której wchodzą owoce i warzywa bogate w witaminy i minerały. Największe korzyści zdrowotne przynoszą witaminy C, B6 i E.
Aby skutecznie bronić się przed chorobami zakaźnymi, organizm potrzebuje snu. Brak snu powoduje zmniejszenie produkcji przeciwciał i krwinek niezbędnych do zwalczania infekcji, a w dłuższej perspektywie prowadzi do wzrostu ryzyka otyłości, cukrzycy i chorób sercowo-naczyniowych.
Farmakoterapia nie jest typowym sposobem na wzmacnianie układu odpornościowego i znajduje zastosowanie jedynie w rzadkich przypadkach. Przykładem może być immunoterapia, którą stosuje się w leczeniu nowotworów w celu indukowania odpowiedzi immunologicznej na komórki nowotworowe. Inne leki syntetyczne przepisuje się w sytuacji, gdy układ odpornościowy został osłabiony przez wirusy lub bakterie. Środkami farmaceutycznymi leczy się też objawowo większość łagodnych chorób układu oddechowego o podłożu wirusowym, ale ich zadaniem nie jest w takim przypadku wzmacnianie odporności. Niektórzy świadczeniodawcy zalecają zażywanie witamin (najczęściej są to witaminy C, B6 i E) oraz suplementów diety w celu wzmocnienia układu odpornościowego. Warto jednak pamiętać, że tych samych witamin dostarcza również zdrowa dieta, a stosowanie suplementów wiąże się niekiedy ze skutkami ubocznymi — zwłaszcza gdy są zażywane razem z lekami. Ponadto wiele suplementów nie zostało przebadanych pod kątem stosowania u dzieci i kobiet w ciąży oraz w innych grupach pacjentów.
Do zwalczania infekcji wirusowych (w tym przeziębienia) stosuje się również kilka dostępnych bez recepty preparatów pochodzenia roślinnego, które sprawdzają się zarówno w leczeniu, jak i w profilaktyce. Najczęściej stosowanym składnikiem naturalnym jest jeżówka. O ile jednak w kilku badaniach uzyskano pozytywne wyniki jeśli chodzi o skuteczność, o tyle w innych próbach klinicznych nie stwierdzono żadnego działania w porównaniu z placebo. Z uwagi na to, że poszczególne badania dostarczają sprzecznych danych, a także dotyczą różnych gatunków jeżówek i typów preparatów oraz różnych narządów, porównanie uzyskanych wyników jest kwestią skomplikowaną8–10.
Inne składniki naturalne, takie jak ciemiężyk białokwiatowy i siarka, zwłaszcza stosowane łącznie, pozytywnie wpływają na funkcjonowanie układu odpornościowego poprzez wzmacnianie i wspomaganie endogennych mechanizmów obronnych. Badania wykazały, że niektóre leki pochodzenia naturalnego zawierające powyższe składniki pobudzają układ odpornościowy do produkcji substancji o działaniu przeciwwirusowym nazywanych interferonami, które odgrywają istotną rolę w regulowaniu odpowiedzi immunologicznej11.
2025_3_ENGYSTOL_E_OP_11 Data opracowania 13.03.2025
